Talambuhay ni Andres Bonifacio
Si Andrés Bonifacio (Nobyembre 30, 1863 – Mayo 10, 1897) ay ang nagtatag at naging Supremo ng Katipunan, ang lihim na samahang nagpasimula ng Himagsikan laban sa Espanya noong 1896. Kilala siya bilang Ama ng Rebolusyong Pilipino. Hindi siya nakapagtapos ng pormal na pag-aaral, ngunit tinuruan niya ang sarili sa pamamagitan ng pagbabasa, at naging isa sa pinakadakilang lider ng kasaysayan ng bansa.
Maikling talambuhay ni Andres Bonifacio
Isinilang si Andres Bonifacio noong Nobyembre 30, 1863, sa Tondo, Maynila. Maaga siyang nagtrabaho upang tulungan ang kanyang mga kapatid. Naging kasapi siya ng La Liga Filipina ni Rizal, at noong Hulyo 7, 1892, itinatag niya kasama ang iba pa ang Katipunan. Pinamunuan niya ang pagsisimula ng Himagsikan noong Agosto 1896. Matapos ang hidwaan sa Kumbensyon sa Tejeros noong 1897, inaresto siya ng pangkat ni Emilio Aguinaldo at pinatay noong Mayo 10, 1897, sa kabundukan ng Maragondon, Cavite.
Kabataan at pamilya
Si Bonifacio ay panganay sa anim na anak nina Santiago Bonifacio at Catalina de Castro. Lumaki siya sa Tondo sa isang payak na pamilya. Ayon sa karaniwang salaysay, maaga siyang nagtrabaho: gumawa at nagtinda siya ng mga baston at abaniko upang matustusan ang kanyang mga kapatid. Kalaunan ay nagtrabaho siya sa mga kompanyang dayuhan, gaya ng Fleming and Company at Fressell and Company.
Bagaman hindi siya nakapagtapos ng pag-aaral, mahilig siyang magbasa. Binasa niya ang mga akda ni Rizal, mga aklat tungkol sa Rebolusyong Pranses, at mga nobela ni Victor Hugo, na humubog sa kanyang pananaw tungkol sa kalayaan.
Ang pagtatatag ng Katipunan
Naging kasapi si Bonifacio ng La Liga Filipina na itinatag ni Rizal noong 1892. Nang arestuhin at ipatapon si Rizal, naniwala si Bonifacio na hindi na sapat ang mapayapang paghingi ng reporma. Noong Hulyo 7, 1892, sa isang bahay sa Kalye Azcarraga (ngayo’y Recto Avenue) sa Maynila, itinatag nila ang Kataas-taasan, Kagalang-galangang Katipunan ng mga Anak ng Bayan (KKK), isang lihim na samahang naglalayong makamit ang kalayaan sa pamamagitan ng rebolusyon.
Hindi siya ang unang pangulo ng Katipunan, ngunit noong 1895 ay naging Supremo siya nito. Napangasawa niya si Gregoria de Jesus, na kinilala bilang “Lakambini ng Katipunan”.
Ang Sigaw at ang simula ng Himagsikan
Nang matuklasan ng mga Espanyol ang Katipunan noong Agosto 1896, nagtipon si Bonifacio at ang mga Katipunero at pinunit nila ang kanilang mga sedula bilang tanda ng paglaban. Ito ang tinatawag na Sigaw ng Pugad Lawin (o Sigaw ng Balintawak). Pinagtatalunan pa ng mga historyador ang eksaktong petsa at lugar nito; kadalasang binabanggit ang Agosto 23 o Agosto 26, 1896. Mula rito ay nagsimula ang armadong Himagsikang Pilipino.
Ang Kumbensyon sa Tejeros at ang kamatayan ni Bonifacio
Nagkaroon ng dalawang pangkat ang Katipunan sa Cavite: ang Magdiwang at ang Magdalo. Noong Marso 22, 1897, sa Kumbensyon sa Tejeros, nahalal si Emilio Aguinaldo bilang pangulo ng bagong pamahalaang rebolusyonaryo, at si Bonifacio naman bilang Direktor ng Interyor. Kinuwestyon ni Daniel Tirona ang pagkakahalal kay Bonifacio, kaya idineklara ni Bonifacio na walang bisa ang halalan.
Noong Abril 1897, inaresto si Bonifacio ng mga tauhan ni Aguinaldo sa Indang, Cavite. Nilitis siya at ang kanyang kapatid na si Procopio sa Maragondon sa paratang na sedisyon at pagtataksil, at hinatulan ng kamatayan. Noong Mayo 10, 1897, pinatay ang magkapatid sa kabundukan ng Maragondon, Cavite. Hanggang ngayon, isa ito sa pinakamasakit at pinakapinagtatalunang pangyayari sa kasaysayan ng Pilipinas.
Timeline ng buhay ni Andres Bonifacio
| Petsa | Pangyayari |
|---|---|
| Nobyembre 30, 1863 | Isinilang sa Tondo, Maynila |
| 1892 | Naging kasapi ng La Liga Filipina |
| Hulyo 7, 1892 | Itinatag ang Katipunan |
| 1895 | Naging Supremo ng Katipunan |
| Agosto 1896 | Sigaw ng Pugad Lawin; simula ng Himagsikan |
| Marso 22, 1897 | Kumbensyon sa Tejeros |
| Mayo 10, 1897 | Pinatay sa Maragondon, Cavite |
Mga akda ni Bonifacio
- “Pag-ibig sa Tinubuang Lupa”: isang tula na isinulat niya gamit ang sagisag-panulat na Agapito Bagumbayan.
- “Ang Dapat Mabatid ng mga Tagalog”: isang sanaysay tungkol sa kalagayan ng bayan sa ilalim ng Espanya.
- “Katungkulang Gagawin ng mga Z. Ll. B.”: ang mga tuntunin para sa mga kasapi ng Katipunan.
Ang pamana ni Bonifacio
Tuwing Nobyembre 30, Araw ni Bonifacio, isang pambansang pista opisyal, ginugunita ang kanyang kapanganakan. Ipinakikita ng kanyang buhay na ang pagmamahal sa bayan ay hindi nakasalalay sa yaman o diploma, kundi sa tapang at paninindigan para sa kalayaan.
Mga gabay na tanong
- Saan at kailan isinilang si Andres Bonifacio?
- Paano tinuruan ni Bonifacio ang kanyang sarili kahit hindi siya nakapagtapos?
- Ano ang Katipunan, at bakit ito itinatag?
- Ano ang ibig sabihin ng pagpunit ng sedula?
- Ihambing sina Rizal at Bonifacio: paano magkaiba ang kanilang paraan ng paglaban?
Iba pang babasahin: Talambuhay ni Jose Rizal · Talumpati tungkol sa Araw ng mga Bayani · Ano ang talambuhay
Mga sanggunian: National Historical Commission of the Philippines (NHCP); Encyclopaedia Britannica; mga aklat-aralin sa kasaysayan ng Pilipinas.