Talambuhay ni Jose Rizal
Si Dr. José Rizal (Hunyo 19, 1861 – Disyembre 30, 1896) ay ang pambansang bayani ng Pilipinas. Siya ay isang doktor sa mata, manunulat, makata at propagandista na gumamit ng panulat, hindi ng armas, upang ilantad ang mga pang-aabuso sa ilalim ng pamamahala ng Espanya. Ang kanyang mga nobelang Noli Me Tangere at El Filibusterismo ay gumising sa damdaming makabayan ng mga Pilipino.
Maikling talambuhay ni Jose Rizal
Isinilang si José Protasio Rizal Mercado y Alonso Realonda noong Hunyo 19, 1861, sa Calamba, Laguna. Nag-aral siya sa Ateneo Municipal de Manila at sa Unibersidad ng Santo Tomas, at nagpatuloy ng medisina sa Madrid, Espanya. Sa Europa niya isinulat ang Noli Me Tangere (1887) at El Filibusterismo (1891). Pagbalik sa Pilipinas, itinatag niya ang La Liga Filipina noong 1892, ngunit ipinatapon siya sa Dapitan. Noong Disyembre 30, 1896, binaril siya sa Bagumbayan (ngayo’y Luneta o Rizal Park) matapos hatulan ng korteng militar ng Espanya.
Kapanganakan at pamilya
Si Rizal ay anak nina Francisco Mercado at Teodora Alonso, isang maykayang pamilya ng magsasaka sa Calamba. Siya ang ikapito sa labing-isang magkakapatid. Ang kanyang ina ang una niyang guro: sa kanya natutong bumasa si Rizal. Malapit din siya sa kanyang kuya na si Paciano, na sumuporta sa kanyang pag-aaral sa ibang bansa.
Pag-aaral sa Pilipinas
Nag-aral muna siya sa Biñan, Laguna. Pagkatapos ay pumasok siya sa Ateneo Municipal de Manila, kung saan natapos niya ang Batsilyer sa Sining noong 1877 nang may pinakamataas na karangalan. Nag-aral siya pagkatapos ng Pilosopiya at Letras sa Unibersidad ng Santo Tomas, at kalaunan ay lumipat sa Medisina, upang magamot ang lumalabong paningin ng kanyang ina.
Sa Europa: pag-aaral at pagsulat
Noong 1882, nagtungo si Rizal sa Espanya at nag-aral ng Medisina at Pilosopiya at Letras sa Universidad Central de Madrid. Nagpakadalubhasa rin siya sa paggamot sa mata sa Paris at sa Heidelberg, Alemanya. Sa Europa, naging bahagi siya ng Kilusang Propaganda, kasama ang ibang Pilipinong humihingi ng reporma, at sumulat siya sa pahayagang La Solidaridad. Gumamit siya ng mga sagisag-panulat gaya ng Laong Laan at Dimasalang.
Ang Noli Me Tangere at El Filibusterismo
Inilathala ang Noli Me Tangere noong 1887 sa Berlin, Alemanya. Inilantad nito ang pang-aabuso ng ilang prayle at opisyal at ang paghihirap ng mga Pilipino sa pamamagitan ng mga tauhang gaya nina Crisostomo Ibarra, Maria Clara at Sisa. Ang karugtong nito, ang El Filibusterismo, ay inilathala noong 1891 sa Ghent, Belhika, at mas madilim ang tono: ipinakita nito ang panganib ng paghihiganti at ng rebolusyong walang malinis na layunin. Ipinagbawal ng mga awtoridad ang dalawang nobela, ngunit lihim itong binasa ng maraming Pilipino.
La Liga Filipina at ang pagkakatapon sa Dapitan
Pagbalik sa Pilipinas, itinatag ni Rizal ang La Liga Filipina noong Hulyo 1892 sa Maynila, isang samahang naglalayong pagkaisahin ang mga Pilipino at itaguyod ang reporma sa mapayapang paraan. Ilang araw lamang ang lumipas, inaresto siya at ipinatapon sa Dapitan, sa Mindanao. Doon ay nanirahan siya nang humigit-kumulang apat na taon: nanggamot ng mga maysakit, nagtayo ng paaralan para sa mga batang lalaki, gumawa ng sistema ng patubig, at nagturo ng pagsasaka.
Pag-aresto, paglilitis at kamatayan
Noong 1896, pinayagan si Rizal na umalis sa Dapitan upang maglingkod bilang boluntaryong doktor sa Cuba. Ngunit habang nasa biyahe, sumiklab ang Himagsikan sa Pilipinas, at inaresto siya at ibinalik sa Maynila. Nilitis siya ng korteng militar sa paratang na rebelyon, sedisyon at pagbuo ng ilegal na samahan, at hinatulan ng kamatayan. Noong umaga ng Disyembre 30, 1896, binaril siya sa Bagumbayan. Bago siya namatay, isinulat niya ang tulang Mi Último Adiós (Huling Paalam).
Timeline ng buhay ni Jose Rizal
| Taon | Pangyayari |
|---|---|
| 1861 | Isinilang sa Calamba, Laguna (Hunyo 19) |
| 1877 | Natapos ang Batsilyer sa Sining sa Ateneo Municipal de Manila |
| 1882 | Nagtungo sa Espanya upang mag-aral sa Madrid |
| 1887 | Inilathala ang Noli Me Tangere sa Berlin |
| 1889 | Inilathala sa London ang kanyang bersyon ng pabulang “The Monkey and the Turtle” |
| 1891 | Inilathala ang El Filibusterismo sa Ghent |
| 1892 | Itinatag ang La Liga Filipina; ipinatapon sa Dapitan |
| 1896 | Inaresto, nilitis at binaril sa Bagumbayan (Disyembre 30) |
Mga kilalang akda ni Rizal
- Noli Me Tangere (1887) at El Filibusterismo (1891)
- Mi Último Adiós (1896)
- A la Juventud Filipina (Sa Kabataang Pilipino)
- Ang pabulang kilala natin bilang Ang Pagong at ang Matsing
- Ang tulang “Sa Aking mga Kabata” ay madalas iugnay sa kanya, ngunit pinagdududahan ng maraming historyador kung siya talaga ang sumulat nito.
Ang pamana ni Rizal
Ang kamatayan ni Rizal ay lalong nagpaalab sa Himagsikan. Ngayon, ginugunita ang kanyang kamatayan tuwing Disyembre 30 (Araw ni Rizal), at ang kanyang buhay at mga akda ay itinuturo sa lahat ng paaralan sa bansa. Bilang Pambansang Bayani, siya ang simbolo ng pagmamahal sa bayan sa pamamagitan ng karunungan, panulat at mapayapang paglaban.
Mga gabay na tanong
- Saan at kailan isinilang si Jose Rizal?
- Bakit nag-aral ng medisina si Rizal?
- Ano ang layunin ng Noli Me Tangere at El Filibusterismo?
- Ano ang mga ginawa ni Rizal sa Dapitan?
- Sa iyong palagay, bakit tinatawag si Rizal na Pambansang Bayani?
Iba pang babasahin: Anekdota ni Jose Rizal: Ang Tsinelas · Talambuhay ni Andres Bonifacio · Ano ang talambuhay
Mga sanggunian: National Historical Commission of the Philippines (NHCP); Encyclopaedia Britannica; mga aklat-aralin sa kasaysayan ng Pilipinas.