Sa isang pook sa silangan ng ilog, may isang mag-asawa na may iisang anak na babae, si Paz. Tahimik at matalino si Paz, hindi siya nakapag-aral dahil sa layo ng paaralan, ngunit mahilig siyang magbasa at natututo mula sa kanyang ina. Ang kanyang ama naman ay laging nagdadala ng mga aklat, kaya’t naging masigasig si Paz sa pag-aaral. Mahilig siyang maglakad-lakad sa tabing-ilog at palagi siyang nag-iisa sa kanyang mga paglilibang.
Habang lumalaki si Paz, siya’y naging napakaganda, kaya’t maraming lalaki ang may pagtingin sa kanya. Ngunit dahil sa kanyang katalinuhan at tahimik na personalidad, marami sa kanila ang natatakot manligaw. Isa sa mga ito ay isang binatang Kastila, na matagal nang lihim na umiibig kay Paz, ngunit hindi siya nagkaroon ng lakas ng loob na lumapit sa dalaga.
Isang araw, habang si Paz ay naglalaro sa ilog, nakilala niya si Serafin, isang binatang taga-Maynila. Sa kanilang pag-uusap, agad silang nagkapalagayan ng loob. Hindi nagtagal, naging magkasintahan sila, at ipinakilala ni Paz si Serafin sa kanyang mga magulang, na hindi naman tumutol sa kanilang relasyon.
Isang araw, nagpasya ang magkasintahan na sumakay sa bangka at maglayag sa ilog. Hindi nila napansin na sinusundan sila ng binatang Kastila, na labis na nagseselos kay Serafin. Sumakay din ito ng bangka upang sundan sila, ngunit dahil sa kawalan ng karanasan, nawalan siya ng kontrol at nahulog sa tubig. Humingi siya ng tulong, at tumalon si Serafin upang iligtas siya, ngunit huli na.
Ang Pagluha ni Paz
Nang makita ni Paz na parehong nalunod ang binatang Kastila at ang kanyang minamahal na si Serafin, hindi niya matanggap ang nangyari. Araw-araw, bumabalik siya sa tabing-ilog, umiiyak at tumatawag sa pangalan ni Serafin, umaasang makikita pa niya itong lumutang mula sa tubig. Sinasabing hindi humupa ang kanyang luha sa loob ng maraming taon, at ang bawat patak nito ay dumadaloy patungo sa ilog na kanyang minamahal.
Nang sa wakas ay pumanaw si Paz sa katandaan, dahil hindi na niya nakayang bumangon mula sa kalungkutan, sinasabi ng mga matatanda na ang kanyang kaluluwa ay hindi lumisan sa tabing-ilog. Sa halip, ito raw ay sumanib sa mismong tubig, kaya’t ang ilog ay patuloy na umaagos, tila walang katapusang pag-iyak para sa pag-ibig na hindi natupad.
Ang Alamat na Naiwan
Mula noon, tinawag ng mga tao ang ilog na “Pasig,” na sinasabing nagmula sa katagang naglalarawan sa isang agos na hindi kailanman tumitigil — kasing walang-hanggan ng pag-ibig at pagluha ni Paz. Hanggang ngayon, ikinukwento ng mga matatanda sa mga bata ang alamat na ito tuwing may naglalakbay sa tabi ng ilog, bilang paalala na ang pag-ibig, kahit sa kalungkutan, ay maaaring mag-iwan ng bakas na tatagal magpakailanman.
At ganito nagmula ang Alamat ng Ilog Pasig — isang kwento ng pag-ibig, pagseselos, at ng agos na hindi kailanman tumitigil.
