Sa pinakatimog na dulo ng kapuluan, may isang mahaba at makipot na isla na tinatawag ngayong Huling Hangganan ng Pilipinas dahil sa malinaw nitong karagatan at liblib na mga look. Bago pa man ito nakilala bilang paraiso ng mga manlalakbay, mayroon nang matandang alamat ng Palawan ang mga ninuno rito na nagpapaliwanag kung paano nabuo ang kanyang lihim na ilog na dumadaloy sa ilalim ng bundok. Ayon sa kuwentong ipinamana sa maraming salinlahi, lahat ng ito ay bunga ng pangako ng isang diwatang hindi kailanman sumuway sa kanyang salita.
Noong unang panahon, ang isla ay tahimik na lupain na tinitirhan ng mga mangingisda at magsasaka na umaasa sa ulan at sa dagat. Sa gitna ng kabundukan, naninirahan ang isang mabait na diwata na nagngangalang Maylupa, na itinalagang bantayan ang tubig-tabang ng buong isla. Minamahal siya ng mga taganayon dahil bawat taglamig, sinisiguro niyang may sapat na ulan at sariwang batis para sa lahat.
Alamat ng Palawan: Ang Pangako ni Maylupa
Isang taon, dumating ang matagal na tag-init. Natuyo ang mga ilog, nalanta ang mga pananim, at unti-unting nawalan ng pag-asa ang mga taganayon. Nagdasal sila kay Maylupa, hinihiling ang kanyang tulong bago pa lubusang mamatay ang lupain. Naantig ang puso ng diwata, kaya’t nangako siya sa kanila: hangga’t hindi bumabalik ang ulan mula sa langit, siya mismo ang mag-aalaga ng tubig para sa kanila, saanman ito itago.
Upang tuparin ang kanyang pangako, hiniram ni Maylupa ang lakas ng mga espiritu ng bundok at hinukay niya ang malalim na daanan sa ilalim ng batuhan, kung saan itinago niya ang natitirang sariwang tubig mula sa init ng araw. Gabi-gabi, dinala niya ang tubig mula sa taas ng kabundukan patungo sa lihim na yungib, hanggang sa unti-unting bumuo ito ng isang buong ilog na tumatakbo sa dilim, protektado mula sa tag-init at bagyo.
Paano Nabuo ang Lihim na Ilog
Nang lumabas muli sina Maylupa sa liwanag, ipinakita niya sa mga taganayon ang bukana ng kanyang nilikha — isang ilog na dumadaloy sa gitna ng yungib, napapaligiran ng matataas na bato at kisame na kumikinang tuwing tinatamaan ng liwanag. Sinabi niyang habambuhay itong magbibigay ng tubig sa isla, kahit pa dumating muli ang pinakamatinding tag-araw, dahil nakabaon na ito sa ilalim ng lupa kung saan hindi ito maaabot ng init.
Mula noon, ang ilog na iyon ang naging bukal ng buhay ng buong isla, at ipinangako ng mga taganayon na aalagaan nila ito habang panahon bilang paggunita sa pagmamahal ni Maylupa. Ayon pa rin sa kuwento, doon sa kaibuturan ng yungib, nananatili siyang bantay ng tubig, laging handang tumulong kung muling kakailanganin ito ng kanyang mga minamahal.
Hanggang ngayon, patuloy na ikinukuwento ng mga matatanda ang alamat ng Palawan sa mga bisitang gustong malaman ang kasaysayan sa likod ng tanyag na Ilog sa Ilalim ng Lupa. Bagama’t may agham na paliwanag ang mga geologo tungkol sa likas na pagkabuo ng yungib at ilog, ang kuwento ni Maylupa ay nananatiling bahagi ng mayamang kultura ng lalawigan — patunay na kahit ang pinakamagandang bahagi ng kalikasan ay may kuwento ng pangako at pagmamahal na nagbibigay-buhay dito.
